Onderzoek Politiegeweld Begrepen: stijging geweldgebruik vooral door betere registratie

Het aantal incidenten waarbij de politie geweld gebruikte, is tussen 2019 en 2023 gestegen van 14.600 naar 22.000. Dit is minder dan 1 procent van het totale aantal incidenten waar de politie bij aanwezig was. De stijging komt voor een belangrijk deel voort uit een beter proces van melden en registreren van politiegeweld. Een andere oorzaak is dat de aard van het politiewerk de afgelopen jaren is veranderd. Dat blijkt uit het onderzoek Politiegeweld Begrepen van de Politieacademie en de Vrije Universiteit Amsterdam.

De politie is bevoegd om indien nodig geweld te gebruiken en dat wordt door pers, publiek en politiek op de voet gevolgd. Sinds een aantal jaren biedt de politie jaarlijks cijfermatig inzicht in de toepassing van geweld in de politietaak. Het onderzoek Politiegeweld Begrepen geeft nadere duiding aan die cijfers over de periode 2019-2023, aan de ontwikkelingen binnen die cijfers en aan de achtergronden daarvan.
Nadere duiding

Sinds de invoering van de stelselherziening geweldsaanwending is het melden, registreren, beoordelen en verantwoorden van politiegeweld landelijk uniform ingericht. Daardoor is er een duidelijker beeld ontstaan. Maar dit leidt ook tot vragen over de betekenis van stijgende of dalende aantallen, de verschillen tussen politieonderdelen en de mate waarin de politieorganisatie leert van het geweldgebruik. De stijging van het politiegeweld blijkt deels samen te gaan met een groter aantal agenten dat per jaar geweld meldt. Een belangrijk deel van de gestegen aantallen moet daarom worden begrepen als een registratie-effect: sinds 2019 krijgt de politie meer en beter zicht op de eigen geweldsaanwendingen.

Daarnaast is het politiewerk op straat veranderd, net als de problematiek waarmee politiemensen worden geconfronteerd. Zo gaat een steeds groter deel van alle aanhoudingen gepaard met geweld. Met name incidenten waarbij sprake is van verzet, belediging, dreiging of geweld van burgers tegen politieambtenaren laten een sterk verhoogde kans op politiegeweld zien. Terwijl ook incidenten met onbegrepen gedrag zich steeds vaker voordoen, waarbij tegelijkertijd ook de kans op politiegeweld is toegenomen. In ruim een op de drie incidenten met politiegeweld is sprake van een persoon met onbegrepen gedrag.

Aard van het politiegeweld

Wat betreft de aard van het politiegeweld blijft fysiek geweld het meest voorkomen. Wel maakt fysiek geweld geleidelijk plaats voor het gebruik van geweldmiddelen. Daarbij valt op dat de categorie ‘anders’ sinds 2019 meer dan verdubbeld is. Dit onderzoek laat zien dat deze categorie grotendeels betrekking heeft op geweld tegen zaken, zoals ramen, deuren en dieren. Ook dat wijst op een registratie-effect: handelingen die agenten voorheen minder vaak als geweld meldden, worden nu vaker en consistenter geadministreerd.

Afhandeling geweldmeldingen

Vanaf 2019 is het proces van melden, registreren en beoordelen van politiegeweld landelijk geüniformeerd. Geweld wordt gemeld aan de hulpofficier van justitie (hOvJ). De hOvJ maakt hiervan een geweldsregistratie als er sprake is van meer dan gering letsel,  er een vuurwapen is gebruikt of als het geweld naar het oordeel van de hOvJ extra aandacht behoeft. De overige gevallen worden vastgelegd in een eenvoudiger geweldsmutatie. De politiechef beoordeelt het geweld uit elke geweldsregistratie, daarbij geadviseerd door de Commissie

Geweldsaanwending

Dit onderzoek laat zien dat dit interne proces op onderdelen verder kan worden verbeterd. Zo bevatten geweldregistraties beperkte informatie over het veroorzaakte letsel. Ook wordt een substantieel deel van de geweldsregistraties niet (tijdig) in behandeling genomen. Dit beperkt de mogelijkheden om betrouwbare analyses te maken en om van geweldsaanwendingen te leren.

In 2024 werd over 19,5 procent van de geweldsregistraties geoordeeld dat het toegepaste geweld niet helemaal voldoet aan de eisen. Dat kan bijvoorbeeld gaan om het niet op de goede manier waarschuwen dat er geweld gaat worden gebruikt. Het gaat hierbij om de incidenten waarbij een geweldsregistratie is gemaakt, dus niet over het totaal aantal geweldsaanwendingen. Naast het verantwoorden is het doel van dit interne proces dat de politie leert van deze geweldmeldingen en daar is dus verbetering mogelijk.

Corry van Breda, portefeuillehouder geweld bij de politie: ‘Collega’s treden – onder vaak moeilijke omstandigheden – in verreweg de meeste situaties professioneel en volgens de ambtsinstructie op. De politie is als opdrachtgever blij met dit onderzoek. Het doel was om de cijfers van het aantal geweldsaanwendingen te duiden en waar nodig het proces te verbeteren. Een belangrijke conclusie voor ons is dat er meer en beter wordt gemeld en geregistreerd. Een groot deel van de stijging wordt verklaard door het melden van geweld tegen goederen. Of er daadwerkelijk meer geweld wordt gebruikt, is op basis van dit onderzoek niet vast te stellen. Daar is vervolgonderzoek voor nodig.   Met veel van de aanbevelingen zijn we al gestart, met name op het gebied van snelheid en eenduidigheid van registreren. Ook is er in de Integrale Beroepsvaardigheidstraining (IBT) extra aandacht voor het op de juiste manier waarschuwen voor geweldgebruik.’

Politiegeweld Begrepen. Een kwantitatieve analyse van geweld door politieambtenaren in 2019-2023.

Door: Bas Mali (Politieacademie) en Jaap Timmer (Vrije Universiteit Amsterdam)