‘Onderzoek naar verhoor werkt door’

Hoe herken je kwetsbare verdachten in politieverhoren? En wat zijn de risico’s als je deze groep niet herkent of op de gepaste manier verhoort? Robin Kranendonk, wetenschappelijk onderzoeker bij de Politieacademie en het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR), deed promotieonderzoek naar dit onderwerp. Toen Robin haar onderzoeksresultaten deelde en Nieuwsuur er een reportage over maakte, stroomden de aanvragen binnen om haar kennis te delen. Hiermee draagt Robin de kennis uit haar onderzoek over naar de politiepraktijk en het politieonderwijs.

Verdachten met een licht verstandelijke beperking (LVB) komen vaak voor. Ongeveer een op de drie verdachten behoort tot deze kwetsbare groep. Daarom is het belangrijk een kwetsbaarheid op tijd te herkennen, zodat de verhoorder het politieverhoor daarop kan aanpassen. Maar dat blijkt in de praktijk nog niet zo makkelijk. ‘Ik hoop dat mensen de concrete inzichten uit mijn onderzoek kunnen gebruiken. Zodat ze hier in opsporingsonderzoeken rekening mee kunnen houden’, zegt Robin.

De do’s en don’ts vertalen naar de praktijk

Vanuit verschillende hoeken werd Robin gevraagd haar onderzoek te presenteren. Voor clusterdagen van de politie en studiedagen voor rechters. Maar ook op kennisdagen waarbij advocaten, officieren van justitie, rechters en politie samenkomen. Daarnaast stond ze voor de klas bij de bacheloropleidingen tot politieagent en wijkagent. En in de toekomst bij de opleiding Master of Science in Policing. ‘Ik vertel over de onderzoeksresultaten en vertaal wetenschappelijke kennis uit mijn onderzoek naar de praktijk. En ik hoop vooral het belang van dit onderwerp over te brengen’, vertelt Robin.

Wat is een LVB? Waarom is het zo belangrijk én lastig om een LVB te herkennen? En wat zijn de risico’s in het verhoor als je deze kwetsbare groep niet herkent en de verhooraanpak niet aanpast? ‘Hier ga ik in de presentatie op in’, vertelt Robin. ‘Daarna vertel ik wat voor signalen kunnen wijzen op een LVB. Ik bespreek ook welke vragen je kunt stellen om een mogelijke LVB te ontdekken en om zoveel mogelijk juiste informatie te verzamelen. Ik presenteer de knelpunten en do’s en don’ts met quotes en voorbeelden uit de praktijk.’

‘Ik heb bij veel politieverhoren meegelopen en kan daardoor veel anekdotes delen uit het werkveld. Maar ook vanuit mijn eerdere ervaringen als bijvoorbeeld jobcoach. De resultaten zijn ook belangrijk voor mensen zonder psychische kwetsbaarheid. En ze zijn nuttig voor slachtoffers of getuigen met een LVB’, legt Robin uit.

Pleasende of opstandige verdachten

‘Bij verdachten met een LVB heb je mogelijk te maken met please-gedrag’, weet Robin. ‘Verdachten vertellen wat zij denken dat de politie wil horen. Dat kan tot onvolledige of onjuiste informatie leiden als je hier niet alert op bent. Daardoor denk je misschien dat het gesprek soepel gaat, maar in werkelijkheid zit er meer achter.’

Robin: ‘Je kunt ook denken aan een verdachte met opstandig gedrag. Dat kan bijvoorbeeld komen door onbegrip, zoals iemand die niet snapt wat er gebeurt tijdens een aanhouding. Sommige verdachten begrijpen niet waarom de verhoorder mee typt en wat er met de verklaring gebeurt. Zonder uitleg begrijpen zij vaak hun rechten niet en zien af van een advocaat. Herkenning van een LVB is dus van groot belang.’

Maar wanneer komt bepaald gedrag door een LVB, een andere stoornis of situatie? En wanneer niet? ‘Dat verschilt per casus’, geeft Robin aan. ‘Daarom is investering voor en tijdens het verhoor heel belangrijk. Herkenning vergt goed doorvragen op specifieke onderwerpen, zoals opleiding. Zo kun je personen beter leren kennen en begrijpen. Dit is nodig om het gesprek op hun behoeften af te stemmen. Zulke vragen helpen ook bij het opbouwen van een werkrelatie. Dit vergroot de bruikbaarheid van informatie.’

Herkenningsmomenten en bewustwording

‘Tijdens de presentatie zijn er veel herkenningsmomenten. Dat vind ik mooi om te zien. Deelnemers komen erachter dat ze misschien vaker iemand met een LVB of andere psychische kwetsbaarheid hebben gesproken dan ze dachten’, zegt Robin. ‘Ze geven vaak terug dat het erg heeft geholpen bij meer bewustwording en concrete handvaten.’ Die bewustwording heeft Mark Lamping ook ervaren tijdens de presentatie van Robin. Hij werkt bij de districtsrecherche. In zijn rol als hulpofficier van justitie (HOvJ) is hij vaak aan het begin van een traject al in contact met de verdachte.

‘In mijn rol als HOvJ is het belangrijk dat ik al vroeg weet dat het om iemand gaat met een LVB. Dat is belangrijk voor de verdachte zelf en voor de collega’s in het vervolgtraject. Ik was er altijd al scherp op of ik te maken had met iemand met een LVB. Maar nu ben ik mij er nóg bewuster van dat het stellen van de juiste vragen meer duidelijkheid kan geven. En dat het bijvoorbeeld heel belangrijk is niet meerdere vragen in één zin te stellen en om controlevragen te stellen. Ik was me er ook niet van bewust dat het percentage van verdachten met een LVB zo hoog ligt. Robin heeft ons goed meegenomen in hoe je omgaat met deze groep’, legt Mark uit.

Opleidingen in het communiceren met kwetsbare personen

Politiemensen hebben dagelijks op straat en in de verhoorkamer met kwetsbare personen te maken. Kennis en goede basiscommunicatie is daarom heel belangrijk, maar oefenen ook. Oefenen met een acteur is nodig om het vak van verhoren echt te leren. Robin: ‘In mijn presentatie breng ik wetenschappelijke kennis en bewustwording over naar de praktijk. Het opleiden van politiemensen in verhoren ligt bij het verhooronderwijs. Ik probeer de deelnemers tijdens de presentaties te motiveren om een verhooropleiding te gaan doen. Binnen de Politieacademie zijn er een aantal opleidingen op dit gebied. Hier wijs ik hen ook op.’

Technologie

Op het moment is Robin ook bezig met vervolgonderzoeken. Ze brengt onder meer initiatieven over verhooronderwijs in kaart. Dit doet ze ook in samenwerking met de Landelijke Vakgroep Verhoor. Ze onderzoekt verder in hoeverre leerinterventies invloed hebben op kennis en verhoorgedrag. ‘We willen hierna met technologie aan de slag gaan. Het lijkt me geweldig als we bijvoorbeeld een virtual reality training voor gespreksvaardigheden kunnen ontwikkelen. Internationaal bestaan zulke trainingen al voor verhoor. Of een game, die in alle fasen binnen de opsporing gebruikt kan worden als gespreksoefening. We denken samen met onderwijs en de praktijk na over verschillende vormen en mogelijkheden. De effectiviteit hiervan kunnen we vervolgens met onderzoek toetsen’, legt Robin uit.

Robin: ‘We moeten kijken op welke plek welke kennis nodig is. Ik heb met een verhoordocent gesproken die de wens heeft om in de toekomst een e-learning over kwetsbare personen te ontwikkelen. De voorbeelden van mijn onderzoek kunnen daar hopelijk een onderdeel van zijn. Ik merk dat er een grote behoefte is aan meer kennisoverdracht over kwetsbare personen. En over het verhoorvak zelf. Zeker bij de basispolitie, die hier beperkt kennis over krijgt geleerd. Er is ook behoefte aan het uitwisselen van ervaringen. Daarvoor probeer ik extra tijd in mijn presentaties in te bouwen, zodat we ook met elkaar in gesprek kunnen.’

Ook internationale belangstelling

Robin presenteerde ook voor het consortium voor effectieve politie interacties met mensen met verstandelijke- en ontwikkelingsstoornissen. Dit wordt georganiseerd vanuit de International Association of Chiefs of Police. Het is de grootste en meest invloedrijke beroepsvereniging voor politieleiders ter wereld.

‘Ze hebben laten weten voorbeelden uit mijn onderzoek te willen gebruiken in de Amerikaanse verhoorpraktijk. En in de richtlijn die zij binnen de VS ontwikkelen over mensen met een LVB in verhoorsituaties. Ik vind het erg waardevol dat mijn onderzoek ook bijdraagt aan de internationale professionalisering van politieverhoren. Iedereen is zo enthousiast en gemotiveerd. Dat maakt het ontzettend betekenisvol om binnen dit domein bezig te zijn’, besluit Robin.